Optimisme is niet synoniem aan opgewektheid of blijdschap. Een optimist kan best opgewekt of blij zijn, maar dat kan een pessimist ook. In zijn boek Learned Optimism onderscheidt Martin Seligman -een Amerikaanse hoogleraar psychologie die al bijna dertig jaar onderzoek doet naar positieve gevoelens- optimisten en pessimisten niet van elkaar op grond van hun stemming op een bepaald moment, maar op grond van hoe zij doorgaans reageren op de dingen die hun overkomen. Psychologen noemen dat de ‘verklarende stijl’. Volgens Seligman denken mensen met een pessimistische instelling dat nare gebeurtenissen altijd hun eigen schuld zijn en dat de gevolgen ervan lang, misschien wel eeuwig voortduren. Sterker nog, ze maken negatieve extrapolaties en geloven bijvoorbeeld dat die ene nare gebeurtenis alles zal bederven wat ze ooit verder nog in hun leven proberen te bereiken. In hun beoordeling van een woordenwisseling met hun partner, een tegenvallend examenresultaat of een foutje in het verkeer benadrukken ze de blijvende, onvermijdelijke en universele aspecten. Ken jij iemand die strooit met uitspraken als ‘ik ben volledig uitgeteld’, ‘ik zal nooit afvallen’, ‘je praat nooit met me’ of ‘tennis is ook helemaal niets voor mij’? Dan ken je een pessimist. Optimisten daarentegen vervangen volgens Seligman het pessimistische scenario met beweringen als ‘ik ben vanavond doodmoe’, ‘op vakantie afvallen is eigenlijk best een uitdaging’, ‘ik wou dat je wat meer met me praatte’ en ‘het ging vandaag niet zo goed op de tennisbaan’. Ook als een pessimist een goede dag heeft, zweeft er wel ergens een donker wolkje, zoals blijkt uit opmerkingen als ‘goh, het is eindelijk een van de weinige dagen dat ik eens geluk heb’ en ‘ik, afgevallen? Dan zal ik wel lintwormen hebben’. Een optimist zal prettige of succesvolle ervaringen juist een algemener, blijvender effect toekennen: ‘jeetje, ik ben een geluksvogel’ en ‘op dieet blijven was soms lastig, maar het had wel effect’.

Wanneer er iets naars gebeurt, zal een pessimist dat verklaren met woorden als ‘altijd’ en ‘nooit’, terwijl een optimist termen als ‘de laatste tijd’ en ‘soms’ bezigt. En als er eens iets goeds is, verklaren pessimisten dat met woorden die duiden op voorbijgaande aard, terwijl optimisten succesvolle gebeurtenissen beschouwen als normaal of gewoon iets wat je best mag verwachten. Sharot, als onderzoeker verbonden aan het Wellcome Trust Centre for Neuroimaging aan het University College in Londen, stelt dat optimisme bestaat uit de ‘overschatting van de kans op positieve gebeurtenissen en de onderschatting van de kans op negatieve gebeurtenissen in de toekomst’.

Om eerlijk te zijn: ja! Optimisme kan bescherming bieden tegen depressiviteit en angststoornissen en kan de emotionele veerkracht vergroten. Optimisten hebben een betere lichamelijke gezondheid dan pessimisten en herstellen sneller van bijvoorbeeld een hartaandoening. Optimisme helpt om beter met stress om te gaan en heeft over het geheel genomen een positief effect op het immuunsysteem. Bovendien zoeken de meeste mensen graag het gezelschap van optimisten. Vergeleken met pessimisten hebben ze meer vrienden en meestal een groter sociaal netwerk, wat weer bevorderlijk is voor de gezondheid. Met alle sombere berichten om ons heen (over de economie, over het milieu, over natuurrampen) is het verleidelijk pessimistisch te zijn. Maar dat betekent niet dat we gedoemd zijn tot pessimisme. Optimisme zit wel degelijk in de mens ingebouwd. Volgens Sharot voldoet zelfs zo’n tachtig procent van de mensen aan de psychologische criteria voor optimisme, ongeacht leeftijd, ras, geslacht of cultuur. En voor wie daar niet toe behoort, of voor wie optimisme niet natuurlijk genoeg komt: het mooie is dat je optimisme kunt leren. Het vergt alleen een beetje oefening en, verrassend genoeg misschien, een gezonde dosis durf, doorzettingsvermogen, zelfkritiek en redeneerkunst.

De verschillen in verklarende stijl zijn erg belangrijk. Pessimisme wordt beschouwd als een ernstige risicofactor voor depressiviteit. Na een tegenslag zet pessimisme een rem op alle ambities op het persoonlijke, creatieve en beroepsmatige vlak. Geen wonder dat pessimisme een zelfbevestigende voorspelling wordt. Als je niet gelooft dat iets zal lukken, geef je al snel elke poging op. Dit soort mensen, de zogeheten ‘dispositionele pessimisten’, zijn geen volhouders. En wanneer precies gebeurt wat ze hadden voorspeld -dat ze falen- dan kunnen ze er niet eens van genieten dat ze gelijk hadden. Ze voelen zich alleen maar beroerder. Doorzetten, ondanks alle problemen of zelfs mislukkingen, is daarentegen kenmerkend voor optimisme. Eerlijkheidshalve moet worden gezegd dat pessimisme soms samengaat met realisme, accuraatheid en een hoog prestatieniveau op academisch, professioneel en persoonlijk vlak. Neem de co-piloot van een passagiersvliegtuig, die voor vertrek om het vliegtuig heen moet lopen om te zien of er problemen zijn, misschien zelfs wel in de veronderstelling dat er werkelijk een probleem valt te ontdekken. Wie in dat vliegtuig zit, wil niet dat de co-piloot heeft gedacht: ‘Ach, de meeste vliegtuigen komen veilig aan. Ik ben er redelijk optimistisch over dat dat nu ook gebeurt. Het zal wel goed zijn.’

Optimisten zijn vaak ijverige doorzetters, maar dat is niet de voornaamste reden dat psychologen als Seligman een optimistische instelling aanbevelen. Optimisme biedt bescherming tegen depressiviteit, terwijl pessimisme juist een risicofactor is. Volgens het Amerikaanse instituut voor geestelijke gezondheidszorg is depressiviteit de belangrijkste oorzaak van arbeidsongeschiktheid voor Amerikanen van 15 tot 44 jaar en heeft jaarlijks bijna 7 procent van de Amerikanen er last van. In 2006 pleegden 33.000 Amerikanen zelfmoord en leed 90 procent van hen aan een diagnosticeerbare geestelijke aandoening, meestal depressiviteit. Onder Europeanen lijden al net zoveel mensen aan depressies. In Groot-Brittannië ligt het aantal gevallen van depressiviteit rond de 10 procent. In Europa als geheel is zelfmoord in de leeftijdsgroep van 20 tot 44 de op één na belangrijkste doodsoorzaak (na verkeersongelukken) met meer dan dertig procent van het aantal doden onder jonge volwassenen. Het Europese zelfmoordcijfer vertoont grote geografische verschillen: Helsinki heeft het hoogste (314 per 100.000) en Guipuzcoa in Spanje het laagste (45 per 100.000). Uit recent onderzoek blijkt de effectiviteit van antidepressiva bij de behandeling van milde of gematigde vormen van depressiviteit twijfelachtig te zijn, al lijken deze middelen bij ernstige depressies wel effectief. Psychoanalyse helpt in het algemeen niet tegen depressiviteit. Seligman stelt in Learned Optimism dat we misschien wel zonder het te beseffen een depressievriendelijke omgeving hebben geschapen door het eindeloos bespreken en analyseren van onze persoonlijke problemen, een proces dat onder psychologen bekendstaat als ruminatie (ofwel malen). Vooral jonge meisjes kunnen gevoelig worden voor depressies en angststoornissen als ze veel vriendinnen hebben met wie ze lekker kunnen doorzagen over de dingen die mis lijken te gaan in hun leven.

In een programma voor de universiteit van Pennsylvania dat was bedoeld om aankomende eerstejaars met grote kans op stress te herkennen en te helpen, toonde Seligman aan dat verandering van de verklarende stijl bij mensen met dispositioneel pessimisme kan helpen tegen angst en depressie. In de eerste van een reeks studies verzochten Seligman en zijn collega’s aankomende eerstejaars een vragenlijst in te vullen om hun verklarende stijl te achterhalen. De studenten met de meest pessimistische instelling werd gevraagd deel te nemen aan het onderzoek en 231 stemden daarmee in.

De helft van de deelnemers begon aan een achtweeksprogramma van twee uur durende groepsbijeenkomsten eenmaal per week, plus huiswerk. Ze kregen informatie over de relaties tussen gedachten, gevoelens en gedrag en hoe ze hun eigen automatische negatieve gedachten konden herkennen, die moesten weerleggen en vervangen door constructievere gedachten. Verder leerden ze over tijdmanagement en technieken tegen treuzelen, over stressmanagement en contactuele vaardigheden, en ze kregen assertiviteitstraining. De studenten in de andere groep moesten zonder hulp het eerste jaar zien door te komen. Drie jaar lang bleven de onderzoekers toekijken, afwachten en de resultaten evalueren. De studenten die het achtweekse programma van deze cognitieve gedragstherapie hadden doorlopen, hadden veel minder kans op angststoornissen en iets minder kans op perioden van matige depressiviteit. Ernstige depressies -een stoornis die beter met medicijnen kan worden bestreden- kwamen in beide groepen evenveel voor. Seligman meldde ook nog dat de studenten met de groepstraining een verbetering van verklarende stijl te zien gaven en in plaats van verklaringen als ‘ik zal nooit Spaans leren spreken’ tot uitspraken kwamen als ‘dat tentamen Spaans was lastiger dan ik had verwacht’. In de jaren na de introductie van dit programma heeft Seligmans team zijn methode aangevuld met materiaal op internet en coaching via e-mail.